سایتهای ادارات

بخشداری اصلاندوز

 



آخرین اخبار



پربازدیدترین اخبار


کد مطلب: 21273
تاریخ انتشار: پ, 1394/12/27 - 11:33
هنگامی که برف‌ها در سینه ساوالان آب شده و به صورت رودها در سرزمین پهناور آذربایجان جاری می‌شود صدای تکم و تکم‌چی‌ها نیز در شهر و روستا می‌پیچید که با زبان شیرین و آهنگین خود به مردم نوید آمدن بهار را می‌دهند.

به گزارش ارس تبار،تکم یک عروسک چوبی سنتی است. واژه تکم Takam از دو بخش “تکه ” و ” م ” تشکیل شده است.

 تکه در زبان ترکی به معنی بز نر قوی هیکل که همیشه در راس گله حرکت می‌کند و گله را به چراگاه و محلهای معین هدایت می کند “م” ضمیر ملکی دوم شخص مفرد است و تکم در واقع به معنی ”بز نرمن” است.

به کسی که تکم را می‌رقصاند”تکم چی” می‌گویند که اشعار مخصوص تکم را با آهنگی خاص می‌خواند.

تکم عروسکی است چوبین که روی آنرا با مخمل یا پارچه‌هائی به رنگ قرمز می‌پوشانند و روی این پارچه را با پولک، زنگوله، سکه و نیز پارچه‌های الوان و حتی ائینه تزیین می‌کنند.

هر یک از تزئینات تکم علت و فلسفه‌ای داشته است: مثلا زنگوله و سکه برای ایجاد سروصدای بیشتر بوده تا مردم را از داخل خانه‌ها به کوچه‌ها و دم در خانه‌ها بکشاند از سوی دیگر یک ضرباهنگ برای حرکت تکم به وجود می‌آورد اینکه به دو طرف عروسک (طرفین شکم عروسک) آئینه نصب می‌کردند  به این دلیل بود که تکم خبر فرا رسیدن سال نو را به مردم می‌داد و با خود آئینه‌ای به رسم روشنائی و صفا داشت. اینکه در ساخت تکم همیشه از رنگ قرمز برای پوشاندن بدنه اصلی استفاده می‌کردند شاید به این دلیل بوده که درآذربایجان قدیم لباس و توری سر و روی عروس به رنگ قرمز بوده و خواسته‌اند تکم نیز مثل هر عروسی مظهر شادی و خوشی باشد.

نقطه قوت تکم، به ادبیات صریح و بی‌پرده‌ی آن است

در این زمینه به سراغ خداویردی خسروی از بازیگران تئاتر و تلویزیون استان اردبیل رفتیم تا مصاحبه‌ای را با وی در مورد تکم و تکم‌گردانی و جزئیات این آئین و رسم دیرین آذری انجام دهیم کهشما مخاطبان گرامی ماحصل این گفت‌و گو را در ذیل می‌خوانید:

خسروی بازیگر تئاتر و تلویزیون گفت: ادبیات صریح، بی‌پرده و شجاعانه‌ی تکم موجب شده است تا در طول تاریخ این عروسک زبانِ گویای مردم باشد.

به تازگی در جشنواره‌ی عروسکی شرکت داشتید و  برگزاری اینگونه جشنواره‌ها را در معرفی هر چه بیشتر فرهنگ و عروسک‌های بومی چقدر موثر می‌دانید؟

در کنار این جشنواره، نمایشگاه بومی و محلی برپا بود که شرکت‌کنندگان از کشورهای مختلف ازبکستان، مالزی، چین، فرانسه و... عروسک‌های خود را به نمایش گذاشته بودند.

ما به صورت مهمان ویژه به مدت دو روز در این جشنواره حضور یافتیم و تکم‌خوانی کردیم استقبال مردمی نیز گرما و حرارت ویژه‌ای را به جشنواره بخشیده بود در واقع این جشنواره در جهت تبادل افکار صورت گرفته بود و عروسک‌های آیینی و سنتی نوروز به نمایش گذاشته شده بود.

به هر حال برگزاری چنین جشنواره‌هایی در معرفی فرهنگ بومی اقوام مختلف بسیار حائز اهمیت است به دلیل اینکه افراد شرکت‌کننده و سایر تماشاگران، از نزدیک با فرهنگ بومی سایر اقوام آشنا شده و ارتباطات فرهنگی صمیمی‌تری بین افراد برقرار می‌شود.

 

در آنجا چه شعرهایی خواندید؟

تکم اشعار زیادی دارد ولی اشعاری که در آنجا خواندم، در اصل به خواستگاه تکم اشاره می‌کرد از طرفی چون ماهیت جشنواره نوروز و صلح بود، سعی کردم با خواندن شعرهایی در این باب، بیشتر به نوعدوستی و صلح اشاره داشته باشم به خاطر همین در میان اجرا با خواندن نامه‌ای از طرف «گلین بالا» مخاطبین را متاثر ساختم این امر موجب شد تا مسئولان استقبال خوبی کنند و حتی گفتند که این نامه را اسکن کرده و به سازمان یونسکو ارسال خواهند داشت.

 در خصوص «گلین بالا» و محتوای نامه‌ای که خواندید بیشتر توضیح دهید؟

‌گلین بالا، عروسکی است که در زمانی که عروسکی وجود نداشت، مردم آذربایجان آن را می‌ساختند باورها در خصوص این عروسک نیز مختلف است زمانی که دختری ازدواج کرده و می‌خواست به خانه بخت برود، گلین بالا را روی جهیزیه می‌گذاشتند تا بیمه شود و نسل ادامه پیدا کند.

 برخی زنان "گلین بالا" را سنگ صبور خود می‌دانستند و با آن درد و دل می‌کردند در آذربایجان گلین بالا مقدس است و قابل احترام. با اینکه علم پیشرفت می‌کند و سنت از بین می‌رود، اما اصالت باقی می‌ماند گاهی گلین بالا دفع کننده‌ شر است.

هر جا می‌خواستند مشکلی را رفع کنند گلین بالا درست می‌کردند و آن را دور می‌انداختند و باورشان بر این بود که مشکل را دفع کرده‌اند در برخی نقاط نیز پس از درست کردن گلین بالا به آن سوزن فرو می‌کردند تا شر را نابود کنند هر کدام فلسفه‌ خاص خودش را داشت که جا و مکان دیگری می‌خواهد تا فقط در خصوص این عروسک صحبت کنیم.

و اما نامه...؟

آنچه در نامه نوشته شده بود، می‌خوانم «حال که فرصتی پیش آمد تا شما لعبتکان این مرز و بوم در کمال صلح و صفا و آرامش همکار یکدیگر قرار بگیرید اما در جای جای این خیمه‌ی سبز(جهان هستی)، هستند عروسکانی که یا زیر خروارها آوار ناشی از جنگ مانده‌اند و یا ترک زاد و بوم خود کرده‌اند.

عروسکانی که دل شکسته‌اند گلین بالا از شما لعبتکان تمنا دارد که دست به سوی مرشد خویش بلند کرده و از حضرتش استدعا کنید که در سال جدید دل هیچ عروسکی نشکند و دعا نماییم که هیچ انسان «با شعوری» آرامش عروسکان را بر هم نریزد آمین یا رب العالمین. گلین بالا»

در مورد اشعار تکم برای مخاطبان ما توضیح دهید؟

مشخص نیست که اشعار تکم از کیست گرچه باید بگویم که اکثر این شعرها برگرفته از کوسان (عاشیق‌ها) است زمانی که سقراط و افلاطون می‌گفتند قومی که شاعر ندارد، اصالت ندارد عاشیق‌های آذربایجان با خواندن شعر و موسیقی کوشیده‌اند تا اصالت خویش را حفظ کنند بنابراین اشعار تکم سینه به سینه نقل شده و به امروز رسیده است. البته ناگفته نماند که در حال حاضر نیز تکم گردان‌ها به اقتضاء زمانه شعر می‌سرایند و هنگام تکم‌گردانی می‌خوانند مثلا شعری که بنده برای جشنواره تهران سروده و در آنجا اجرا کردم چنین است:

بو تکم گوزل تکم عاشیق قریبله‌ن گزیه

دده قور قود نوسی، نبی،کوراوغلیلاگزیه

تکمده وقارا باخ گور نعه جلالیه گزیه

اتوره نگاریله هجر، تفنگیله گزیه

سیزون بوتازه بایراموز مبارک السون ایلوز، ایوز، گونوز، مبارک

تکم اوته ساوالانین دوشینده

بنوشه، نرکسین، قاچیر پشینده

ساوالان داغنین ادی اوشیدیم

اوداغدان من ینه الما داشیدیم

بنوشینین، نوروزگلین دریدیم

ایگیدلر یوردونا بیر بیر سریدیم

گوزل عمروز سیزون السون مبارک

ایوز ایلوز گونوز السون مبارک

بویورموش حضرت ختم رسالت

ساوالاندا بهشتن وارعلامت

بهشتین چشمه سیندن جاری اوندا

سلیمان نبینین جامی اوندا

سیزون بو تازه گونلروز مبارک

هفتوز گونوز السون سیزون مبارک

مقدس داغدی قارداش، حرایه

مقابلدی اودا، طور و سنایه

زیارتگاهدی زرتشتیانه

گلیب چون اوندا، یسنا، ایه ایه

سیزون بو تازه بایراموز مبارک

ایوز ایلوز گونوز هفتوز مبارک

نچه پیغمبرین الموش مکانی

مقدس جرجسین اوندا مزاری

اون ایل زرتشدی او اغوش الدی

رسالت خلعتین بوینونا سالدی

سیزون بوتازه بایراموز مبارک ایوز ایلو ز گونوز السون مبارک

دده قور قود ,تکین زلف سپیدین

توکیبدور چینینه چوخدان ساوالان

قوجا قارتال اچیپ شهپر هوادان شرفدی اولگمه سلطان ساوالان

سیزون بوتازه بایراموز مبارک السون ایلوز گونوز عمروز مبارک

ای نه گوزل رسمیدی شال سالاماق

بیی شالینا رهلی جوراب باغلاماق

چوخدی بیزیم گوزل ایلین قایداسی

چرشنبده نواوستونه کیتمسی

جوان قیزلار الده کوزه سوزمسی

تیلرینه گومیش پولی دوزمسی

ای نه گوزل قایدادی شال سالاماق

بیی شالینا رهلی جوراب باقلامق

سیزون بوتازه بایراموز مبارک

ایوز ایلوز گونوز هفتوز مبارک

جوانلارین نواوستونده دورماسی

سوبایلارین بیر بیرسین سومسی

طوی گوننده گولشمسی چاپاسی

بیی گلینه اخشام الما اتماسی

چوخدا گوزا رسمیدی شال سالا ماق

بیی شالینا رهلی جوراب باقلاماق

اق بیرچگین سلماغاجی چکمسی

منورین سوتی بوغدا قورقاسی

جوانلارین یومورتا چاقشماسی

اوشاقلارین اوت اوستن اتانماسی

لابدا گوزل رسمیدی شال سالا ماق

بیی شالینا رهلی جوراب باقلاماق

بیزیم یرده گوزل خونچا بزه لر

پیشمیش بالیغ ایستی پلو , نقل نبات قویالار

خونچا اوستی قیرمزی شال سره لر

قیز ,گلینه, بایرام پایی وره لر

چوخدا گوزل رسمیدی شال سالا ماق

جوانلارین شالارینا، نقل، بادام باقلاماق

سیزون بو تازه بایراموز مبارک

السون ایلوز، هفتوز، گونوز مبارک

 

و یا شعری که به فارسی سروده و خواندم:

تکم نوروز خوان سرزمینم

بود ایینه‌ای از کیش ودینم

تکم یاداور عیدوبهار است

سروش، رویش و شادی و شور است

در این محفل تکم مهمان بار است

به سان قور قودو، هم راز یار است

بیاید کینه را از دل برانیم

بجایش دانه، مهری بکاریم

برسم دوستی، دستی فشاریم

برو بوم از سیاهی وا رهانیم برقصیم با تکم شادی نماییم

سرود صلح و آزادی بخوانیم

در اشعارتان به «دده قورقود» اشاره داشتید. تا چه حد اشعار تکم مربوط به اوست؟

بیشتر اشعار به سمت و سوی دده قورقود بوده و سینه به سینه نقل شده است اما همانطور که عرض کردم هر کس به فراخور زمانه شعرها را آماده کرده و می‌خواند تکم مانند دده قورقود بی‌پرده و صاف و صادق سخن می‌گوید رک گو است و اصلا خجالت نمی‌کشد.

مانند دده قورقود نصیحت‌گر و راهبر جامعه است همیشه با شر در جنگ بوده و انسان‌ها را به خوبی و نیکی دعوت می‌کند زیبایی بارز تکم در این است که در عین حال که انتقاد می‌کند، راه نشان داده و پیشنهاد می‌دهد. مذمت می‌کند اما به سمت خوبی دعوت می‌کند. اگر کسی اشعار و داستان‌های دده قورقود را مطالعه کند، به خوبی درمیابد که بخش اعظمی از شعرهای تکم، تکیه بر این بینش باستانی دارد.

در اصل تکم از مردم چه می‌خواهد؟

نگاه تکم به مردم، تک بعدی نیست، بلکه از همه‌ی ابعاد انسان‌ها را مدنظر قرار می‌دهد. تکم از بعد انسانی، عاطفی، روان شناسی و سایر بعدهایی که به انسان و طبیعت و جهان مربوط می‌شود؛ جهان را ملاحظه می‌کند. این عروسک از نظافت، پاکی، حیات جاودان، جهانی زیبا، صلح و دوستی سخن می‌گوید و همچنین مشکلات، مسائل، جنگ، چالش‌ها و... را نیز مطرح می‌کند. در واقع او زبان گویای مردم و جامعه است.

 

آیا می‌شود از بعد مذهبی نیز به تکم نگاه کرد؟

بله، اشعار و صحبت‌های تکم برخاسته از ریشه‌ی مذهب است. حتی به اعتقاد برخی از مردمان آذربایجان، تکم در عید غدیرخم بیرون آمده تا چنین روزی را به دیگران نوید دهد از این جهت می‌توانیم بگوییم که تکم آیینه‌ی دین و مذهب است حتی در اشعار تکم آمده است:

امیرالمومنین تخته چیخاجاق

یزیدین بوینونا نوخدا ووراجاق

شیرین شربت سوئیرینه آخاجاق

سیزین بو تازه بایراموز مبارک

آیوز، ایلیز، هفتوز، گونوز مبارک

در جای دیگری گفته شده:

مختار اودو یاندیردی دامه آتدی

خبر اهل مدینه شامه چاتدی

جماعت جهد ائدوب مرادا چاتدی

سیزین بو تازه بایراموز مبارک

آیوز، ایلیز، هفتوز، گونوز مبارک

و یا:

جناب جبرئیل نامه گتیردی

گتیرجه گین پیمبره یئتیردی

مبارک قول لارین گویه گوتوردی

سیزین بو تازه بایراموز مبارک

آیوز، ایلیز، هفتوز، گونوز مبارک

و یا:

حسن دور عسگری اون بیر اماموز

محمدمهدی صاحب مانوز

بولاردان غیرینه یوخدور گومانوز

سیزین بو تازه بایراموز مبارک

آیوز، ایلیز، هفتوز، گونوز مبارک

و یا به فارسی آمده است:

بهار آمد، بهار آمد، خوش آمد

علی با ذوالفقار آمد خوش آمد

گل و نسرین به بار آمد خوش آمد

سیزین بو تازه بایراموز مبارک

آیوز، ایلیز، هفتوز، گونوز مبارک

البته از اینگونه اشعار بسیار داریم که بیان آنها در این وقت نمی‌گنجد.

شما علاوه بر تکم، برای معرفی سایر عروسک‌های بومی محلی آذربایجان چه فعالیت‌هایی را انجام داده‌اید؟

به هر حال حدود 5 الی 6 سال است که نمایش «چمچه خاتون» را اجرا می‌کنم و در معرفی این عروسک در حد توان کوشیده‌ام. چمچه خاتون نیز انسان‌ها را به صلح و دوستی دعوت می‌کند. زمانی که همه جا را خشکسالی می‌گیرد، این عروسک به میدان می‌آید و طلب باران می‌کند تا با دعای مردم، باران ببارد. خدا شاهد است و حتی از نمایش‌های اجرا شده فیلم‌هایی گرفته‌اند که به هنگام اجرای این نمایش قطرات باران، بازیگران و تماشاگران را خیس کرده است. به دلیل اینکه این نمایش احساسات و عواطف مخاطب را با خود همراه ساخته و موجب می‌شود تا همه از ته دل دعا کنند. خود شاهد بوده‌ام که وقتی چمچه خاتون می‌گوید: «در زمانه‌ای که دلهای‌مان چون کویر خشکیده و انسان گرگ انسان شده است، حال که مهربانی از دلهای‌مان رخت بربسته است، دل چمچه خاتون به درد آمده، شهر به شهر، دیار به دیار، رخت سفر بسته و فریاد می‌زند (چمچه خاتون نه ایستر، صلح ایستر، باریش ایستر، ال گوزیار گوله رَ الله‌دان یاغیش ایستر) باشد که خدا باران رحمتش را بر دلهای‌ پژمرده ما نازل فرماید و ما را با همدیگر مهربان سازد» اشک از چشمان مخاطبین چکیده و باران باریده است. و یا هنگامی که چمچه خاتون می‌خواند:

این جهان آب است و خاک و آتش و باد ای عزیز

خاک بر باد و آب در آتش مریز

این زمین سبز و خرم مال ماست

حفظ آن سرلوحه‌ی ایمان ماست

فوران دل‌ها را می‌توان مشاهده کرد که همراه با چمچه خاتون این شعر را تکرار می‌کنند. در واقع چمچه خاتون دست سوی آسمان بلند می‌کند و از خدای کریم می‌خواهد که باران را به دل‌های خشکیده نازل فرماید تا مهر و محبت ریشه دوانده و زمین سرسبز شود.

به عنوان آخرین سئوال، انتظار شما از مسئولان چیست؟

از مسئولان خواستاریم که این امکانات فرهنگی را به میان مردم ببرند به این غنای فرهنگی خارج از جشنواره و برگزاری همایش‌ها نگاه کنند و آن را در دسترس کودکان و نوجوانان قرار دهند.

 باید فرهنگ، آداب و رسوم ایران را به خارج از مرزها سوق دهند شما نگاه کنید به بابانوئل!! بابانوئل هیچ ندارد و فقط هدیه می‌دهد اما تکم پند و اندرز می‌دهد، خلاقیت می‌دهد، پرورش می‌دهد، به اخلاق تاکید می‌کند، رهنمود می‎دهد، ذهنیت می‌آفریند و راهبرد نشان می‌دهد.

باید چنین عروسک‌هایی که ویژگی‌های بارزی دارند در دنیا مطرح شوند که آن موقع کودکان ما به سراغ وسایل غیر بومی نرفته و از فرهنگ خودمان دفاع می‌کنند.

-------------------------------------

مصاحبه: محمد حسین حسین‌پور

خبرگزاری فارس

انتهای پیام/

 

برچسب‌ها: